De waarde van het kleine ontmoeten
Wat gebeurt er als je de wereld bekijkt met de blik van een antropoloog? Ruth Soenen verdiept zich in het leven van mensen sinds 1993. Ze is gespecialiseerd in sociale en culturele antropologie en observeert hoe mensen samenleven in hun dagelijkse omgeving met bijzondere aandacht voor publieke ruimte, ontmoeting, gedrag en ruimtelijke ordening. Ze kijkt niet alleen naar wat mensen zeggen, maar vooral naar wat ze doen.
Ontmoeten is tegenkomen, samenkomen, vermijden en ook frictie
Soenen bestudeert ontmoeting in de volle breedte en ziet naast samenkomen ook vermijden en conflict als wezenlijke onderdelen van hoe mensen zich tot elkaar verhouden in de publieke ruimte. Juist kleine, vluchtige interacties zoals even knikken of een grapje bij de tramhalte, dragen sociale betekenis. ‘Als iemand iets vriendelijks zegt, neem je dat mee naar huis. Maar dat geldt ook voor een snauw.’
Een tram in Antwerpen noemt ze de ultieme stedelijke huiskamer. ‘We zagen hoe een oudere vrouw met een poedel na het instappen via wat grapjes een gespannen sfeer wist te ontspannen. Zo’n kleine ingreep kan als een olievlek werken. Andersom kan dat natuurlijk ook.’
‘We denken vaak dat er geen sociaal contact meer is, maar als je meeloopt in iemands dagelijks leven, zie je dat het kleine ontmoeten nog altijd bestaat.’
Ontwerpers: begin met meelopen
Soenen werkt veel met ontwerpers. Haar eerste en belangrijkste advies: loop mee, letterlijk. Niet alleen om te weten wie ergens wonen, maar vooral hoe ze leven: welke routes ze nemen, wanneer ze buiten komen, waar ze stoppen, wat ze vermijden. ‘Je moet de praktijk van het dagelijks leven echt in kaart brengen.’
In een woonvoorziening voor mensen met een verstandelijke beperking bleek uit gesprekken met bewoners dat zij hun kamer het belangrijkst vonden. Hun ‘eigen mini-huisje’. Maar in werkelijkheid pendelen ze de hele dag tussen die kamer en de gemeenschappelijke ruimte. De ontwerper had zich waarschijnlijk gericht op de kamer, terwijl juist de route ertussen het sociale zenuwstelsel van het gebouw bleek.
Het is precies dat soort verfijning die volgens Soenen ontbreekt in veel ruimtelijk ontwerp. We denken graag groots en inclusief, ‘iedereen samen in de binnentuin’, maar vergeten de kleine schakels die het samenleven mogelijk maken: een bankje in de schaduw, een luwe hoek, een waterkraantje waar toevallig contact kan ontstaan. Of juist niet.
Privacy is geen luxe
‘We sturen nu vooral op ontmoeting,’ zegt ze, ‘maar de vraag zou ook moeten zijn: waar is er ruimte voor mentale luwte?’ Die behoefte geldt voor iedereen. Volgens Soenen helpt het dan ook enorm als collectieve ruimtes zoals binnentuinen grenzen aan een bufferzone. Bijvoorbeeld een eigen tuintje met een haag ter afscheiding, een hoogteverschilletje of een privéterrasje. ‘Zorg dat mensen zich kunnen terugtrekken. Een eigen tuin naast een gedeelde tuin maakt het verschil.’
Je mag ook níét meedoen
In buurten waar iedereen zich in dezelfde levensfase bevindt, zoals jonge gezinnen in een nieuwbouwwijk aan de rand van de stad ontstaan contacten vaak vanzelf. Maar zodra de samenstelling diverser wordt, wordt gemeenschap kwetsbaarder. Vooral als er geen ruimte is voor verschil, of voor terughoudendheid.
Zulke plekken botsen met ons klassieke idee van samenleven. De traditionele vereniging met leden en een voorzitter, sluit vaker uit in plaats van in. En collectief wonen wordt volgens Soenen vaak geromantiseerd. ‘Zonder iemand die actief blijft openbreken, sluit een groep zich onvermijdelijk.’
Een ontwerpopgave die verder gaat dan vorm
Ruth Soenen maakt zich zorgen dat ontwerpers en beleidsmakers vaak niet goed inschatten met welke uitdagingen ze nog te maken krijgen. Grote onderwerpen zoals klimaatverandering, sociale ongelijkheid en betaalbaarheid vragen om moeilijke keuzes in onze leefomgeving. Maar niet iedereen voelt dezelfde urgentie of wil dezelfde kant op.
In die situatie helpt een bankje in een binnentuin niet om die grote problemen op te lossen. Toch vindt Soenen het belangrijk dat mensen elkaar blijven ontmoeten. Zodat ze elkaar blijven zien als mensen en buren, en niet alleen als voor- of tegenstanders van een bepaalde maatregel.
Maar ontmoeten mag nooit een verplichting worden. Niet iedereen hoeft mee te doen. Het gaat erom dat de kans er is, zodat de samenleving niet stopt met praten.
Soenen pleit daarom voor een veel verfijndere manier van kijken. ‘We moeten begrijpen wat mensen nodig hebben om zich ergens goed te voelen, én wat ze nodig hebben om zich even te kunnen terugtrekken.’
Haar boodschap is gericht aan ontwerpers én aan beleidsmakers: haak vroegtijdig een antropoloog aan. Niet om het participatiehokje af te vinken, maar om echt te begrijpen hoe het dagelijks leven werkt. ‘Want hoe mensen samenleven,’ zegt ze, ‘zit vaak niet in de grote gebaren, maar in de kleinste patronen.’
‘Hoe mensen samenleven zit vaak niet in de grote gebaren, maar in de kleinste patronen.’
Credits
Dit artikel is opgenomen in het INBO-magazine ‘Zorgzame buurten’
Ruth Soenen is opgeleid als pedagoog en als doctor in de sociale en culturele antropologie, KULeuven. Ze doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar het alledaagse leven, met bijzondere aandacht voor het wonen, de publieke ruimte en sociale interacties. In haar essays en publicaties, waaronder ‘Het kleine ontmoeten’ (2006), laat ze zien hoe subtiele vormen van contact onze omgeving betekenis geven. Met haar bureau Simply Community begeleidt ze ontwerpers, beleidsmakers en opdrachtgevers in het begrijpen van de menselijke maat in ruimtelijke vraagstukken.
Tekst
Margot van der Meer
Fotografie
Thea van den Heuvel, Jan de Vries, Charlotte Bogaert, Daria Scagliola en Stijn Brakkee
